CHAD, czyli choroba afektywna dwubiegunowa: fazy, rozpoznanie i leczenie w praktyce

Co to jest CHAD i czym różni się od zwykłych wahań nastroju

Każdy miewa lepsze i gorsze dni. CHAD to jednak nie zwykła huśtawka, tylko odrębne epizody choroby, ciągnące się przez dni, tygodnie, a nawet miesiące. W ich trakcie zmienia się rytm snu, poziom energii, tok myślenia i zachowanie, a bliscy mówią, że trudno cię poznać. Pomiędzy epizodami nastrój u wielu osób wraca do równowagi.

Klasyfikacje wyróżniają przede wszystkim chorobę afektywną dwubiegunową typu I, w której występuje co najmniej jeden epizod manii, oraz typu II, w której obok depresji pojawiają się epizody hipomanii, ale nie pełnej manii. Łagodniejsze, długotrwałe wahania nastroju opisuje się jako cyklotymię.

To właśnie odpowiedź na pytanie, czym CHAD różni się od depresji: w depresji jednobiegunowej są tylko spadki nastroju, a w CHAD pojawia się też biegun wzrostu. Ta różnica zmienia całe leczenie, dlatego psychiatra zawsze pyta o okresy nadmiernej energii, nawet jeśli przychodzisz z powodu przygnębienia.

Jak wyglądają fazy choroby

Objawy zależą od fazy. Ta sama osoba może w ciągu roku przejść przez kilka różnych stanów, a czasem objawy obu biegunów mieszają się ze sobą.

Mania: podwyższony albo drażliwy nastrój, ogromna energia, mała potrzeba snu bez zmęczenia, gonitwa myśli, mówienie bez przerwy, poczucie wyjątkowości, ryzykowne wydatki, decyzje i zachowania. W ciężkiej manii mogą pojawić się urojenia, a funkcjonowanie w pracy i w domu się rozpada.

Hipomania: podobny kierunek zmian, ale słabszy. Ktoś jest bardziej towarzyski, produktywny, śpi mniej i bywa to odbierane jako dobra passa. Hipomania nie wymaga szpitala, ale bez leczenia często poprzedza głęboki spadek.

Depresja: smutek albo pustka, utrata radości, spowolnienie, kłopoty ze snem, poczucie winy, myśli o śmierci. W CHAD to zwykle faza, która trwa najdłużej i najbardziej obciąża.

Stan mieszany: jednocześnie pobudzenie i przygnębienie, na przykład gonitwa myśli przy czarnych myślach. To okres szczególnie wysokiego ryzyka samobójczego.

Remisja: okres względnej równowagi, który leczenie podtrzymujące ma wydłużać.

Przyczyny i czynniki ryzyka: czy CHAD jest dziedziczny

Przyczyna CHAD nie jest jedna. Choroba ma wyraźne podłoże rodzinne: jeśli chorował rodzic albo rodzeństwo, ryzyko jest wyższe niż w populacji. Nie znaczy to jednak, że CHAD przechodzi z pokolenia na pokolenie jak cecha z jednego genu. Większość dzieci osób chorych nie zachoruje, a choroba pojawia się też u ludzi bez obciążenia w rodzinie.

Na geny nakładają się czynniki, które mogą wyzwolić epizod u osoby podatnej: przewlekły stres, zarwane noce i rozregulowany rytm dobowy, substancje psychoaktywne, a także leczenie samymi lekami przeciwdepresyjnymi bez stabilizatora. Pierwsze objawy pojawiają się zwykle u młodych dorosłych.

Jeśli w twojej rodzinie ktoś miał CHAD, powiedz o tym każdemu lekarzowi, który rozważa u ciebie leczenie depresji. To informacja, która może zmienić wybór leku.

Jak psychiatra stawia rozpoznanie

Rozpoznanie choroby afektywnej dwubiegunowej stawia psychiatra na podstawie szczegółowego wywiadu i obserwacji, zgodnie z kryteriami klasyfikacji ICD lub DSM. Nie ma badania krwi ani obrazowania, które potwierdzałoby CHAD. Badania laboratoryjne służą wykluczeniu innych przyczyn, na przykład chorób tarczycy albo działania substancji.

Najtrudniejsze jest wychwycenie przebytej hipomanii, bo mało kto uważa ją za problem. Dlatego bardzo pomaga relacja bliskiej osoby i dzienniczek nastroju: kilka tygodni zapisków o śnie, energii i nastroju często mówi lekarzowi więcej niż jedna rozmowa. Od momentu pierwszych objawów do trafnej diagnozy mija nieraz wiele lat, a część osób wcześniej leczy się wyłącznie z depresji.

Leczenie: stabilizatory, leki przeciwpsychotyczne i psychoterapia

Leczenie CHAD ma dwa cele: opanować bieżący epizod i zapobiegać kolejnym. Podstawą są stabilizatory nastroju i wybrane leki przeciwpsychotyczne, a psychoterapia i psychoedukacja pomagają rozpoznawać wczesne sygnały nawrotu. Tabela opisuje wskazania z Charakterystyk Produktów Leczniczych, nie schematy dawkowania, które ustala psychiatra.

Leki przeciwdepresyjne w CHAD to osobna, delikatna sprawa. Stosowane same, bez stabilizatora, mogą przestawić nastrój w manię lub hipomanię, dlatego decyzję o ich włączeniu podejmuje psychiatra. Szerzej o tej grupie piszemy w przeglądzie leków przeciwdepresyjnych.

Lit (węglan litu, lek Rp) - Kiedy się ją stosuje: ChPL wskazuje go w leczeniu epizodu maniakalnego w CHAD, w zapobieganiu nawrotom i zmniejszaniu nasilenia kolejnych epizodów manii. - Na co uważać: Stężenia toksyczne litu są zbliżone do terapeutycznych, więc wymaga regularnych badań krwi, kontroli nerek i tarczycy; jest przeciwwskazany w ciąży i podczas karmienia piersią.

Lamotrygina (lek Rp) - Kiedy się ją stosuje: ChPL Lamitrin S wskazuje ją u dorosłych od 18 lat do zapobiegania epizodom depresji w CHAD typu I, w którym przeważają epizody depresji. - Na co uważać: Nie jest wskazana w doraźnym leczeniu epizodów manii ani depresji; ryzyko wysypki, także ciężkiej, dotyczy zwykle pierwszych ośmiu tygodni leczenia.

Kwetiapina (lek przeciwpsychotyczny, Rp) - Kiedy się ją stosuje: ChPL Ketrel wskazuje ją w epizodach manii o umiarkowanym lub ciężkim nasileniu, w epizodach ciężkiej depresji w CHAD i w zapobieganiu nawrotom u osób, które na nią reagowały. - Na co uważać: Najczęściej powoduje senność, zawroty głowy, suchość w ustach i przyrost masy ciała; wymaga kontroli parametrów metabolicznych.

Psychoedukacja i psychoterapia - Kiedy się ją stosuje: Uzupełniają leczenie farmakologiczne na każdym etapie, uczą rozpoznawać sygnały nawrotu i dbać o rytm dnia. - Na co uważać: Nie zastępują leków w manii ani w ciężkiej depresji.

Co warto wiedzieć, gdy przyjmujesz te leki

Lit wymaga dyscypliny. Według ChPL przed rozpoczęciem leczenia ocenia się tarczycę, nerki, serce (EKG) oraz stężenie sodu i glukozy, a w trakcie kontroluje się stężenie litu we krwi. Biegunka, mocne pocenie się (na przykład przy infekcji), odwodnienie albo dieta z małą ilością soli zwiększają ryzyko zatrucia litem. To samo mogą zrobić niektóre leki, na przykład niesteroidowe leki przeciwzapalne (jak ketoprofen), leki moczopędne, inhibitory ACE i sartany, więc nie sięgaj po nie na własną rękę. Objawy takie jak nasilone drżenie, biegunka, wymioty, niezborność, senność czy zaburzenia mowy mogą oznaczać zatrucie litem. ChPL każe wtedy natychmiast przerwać leczenie, więc od razu skontaktuj się z lekarzem, a przy ciężkim stanie dzwoń pod 112.

Przy lamotryginie każda nowa wysypka, zwłaszcza z gorączką, wymaga natychmiastowej oceny lekarza, bo charakterystyka opisuje rzadkie, ale zagrażające życiu reakcje skórne. Kwetiapina wpływa na sprawność psychoruchową i ChPL zaleca, by nie prowadzić pojazdów, dopóki nie wiadomo, jak na nią reagujesz; po nagłym odstawieniu mogą pojawić się bezsenność, nudności, bóle głowy i rozdrażnienie.

Gdy do leczenia dochodzi lek przeciwdepresyjny, miej na uwadze ostrzeżenie powtarzane w charakterystykach leków z tej grupy: na starcie terapii, przez pierwsze tygodnie, oraz po każdej korekcie dawki lęk, niepokój albo myśli samobójcze potrafią chwilowo przybrać na sile, a dotyczy to zwłaszcza osób poniżej 25 lat. Nie czekaj wtedy z telefonem do lekarza, a jeśli życie jest bezpośrednio zagrożone, wybierz 112. Poza takimi nagłymi sytuacjami żadnego z tych leków nie odstawiaj sam: lit i kwetiapinę odstawia się stopniowo, pod kontrolą lekarza.

Życie z CHAD między epizodami

Leki to fundament, ale wiele zależy od codzienności. Regularne godziny snu i wstawania są w CHAD czymś więcej niż zdrowym nawykiem: skrócony sen bywa zarówno pierwszym objawem, jak i wyzwalaczem manii. Alkohol i narkotyki wytrącają nastrój z równowagi. Jeśli bierzesz kwetiapinę, jej ChPL zaleca ostrożność, gdy łączysz ją z alkoholem albo z innymi lekami wpływającymi na ośrodkowy układ nerwowy.

Pomaga też wspólny z bliskimi plan na wypadek nawrotu: lista sygnałów ostrzegawczych, numer do psychiatry, zgoda na to, by ktoś zaufany mógł zareagować, gdy ty nie widzisz problemu. Taki plan najlepiej ułożyć w okresie równowagi, a nie w trakcie epizodu.

Jeśli choroba czasem wymusza przerwę w pracy, pamiętaj, że zaostrzenie to stan chorobowy jak każdy inny. O zwolnieniu decyduje lekarz, który zna twój stan.

Sygnały alarmowe i numery pomocy

Szukaj pomocy natychmiast, jeśli pojawiają się myśli samobójcze, plan odebrania sobie życia, objawy psychotyczne, kilka nocy prawie bez snu z narastającym pobudzeniem albo zachowania, które mogą skończyć się tragedią. W manii osoba chora często nie widzi problemu, więc decyzję o wezwaniu pomocy musi czasem podjąć ktoś bliski.

116 123: wsparcie dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, całodobowo, bezpłatnie.

800 70 2222: Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, całodobowo, bezpłatnie.

116 111: telefon zaufania dla dzieci i młodzieży, całodobowo, bezpłatnie.

112: numer alarmowy przy bezpośrednim zagrożeniu życia.

CHAD online: co możesz załatwić u nas, a czego nie

Przez naszą usługę nie postawisz rozpoznania CHAD, nie zaczniesz leczenia i nie zmienisz leku w trakcie epizodu. To zadania psychiatry, który widzi cię na wizycie i może ocenić zmiany nastroju w czasie. Jeśli podejrzewasz u siebie chorobę dwubiegunową albo czujesz, że zaczyna się nawrót, idź do psychiatry, także w ramach NFZ.

Możemy pomóc wyłącznie w kontynuacji leczenia już ustalonego i udokumentowanego, gdy jesteś w stabilnym stanie. Odpowiadasz na pytania w formularzu, a wniosek ocenia lekarz (nadzór medyczny: lek. Damian Wojno, PWZ 3211301), a dodatkowe pytania mogą pojawić się na czacie. Nie prowadzimy rozmów wideo ani telefonicznych. Przy licie lekarz może poprosić o aktualne wyniki stężenia litu i badań kontrolnych. Jak skompletować dokumenty, podpowiada poradnik o przygotowaniu wniosku.

Lit, lamotrygina i kwetiapina to leki na receptę Rp, które nie należą do substancji psychotropowych w rozumieniu wykazu. Decyzja należy do lekarza, który może odmówić, na przykład przy braku dokumentacji albo objawach świadczących o zaostrzeniu. Opłata jest za ocenę wniosku przez lekarza, więc po odmowie pieniądze nie wracają. Kiedy i dlaczego do odmowy dochodzi, opisuje poradnik o odmowie wystawienia recepty, a zasady zwolnień przy CHAD znajdziesz w tekście o zwolnieniach w sprawach psychiatrycznych.

Źródła

Charakterystyka Produktu Leczniczego Lithium Carbonicum GSK (węglan litu, URPL)

Charakterystyka Produktu Leczniczego Lamitrin S (lamotrygina, URPL)

Charakterystyka Produktu Leczniczego Ketrel (kwetiapina, URPL)

Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. 2026 poz. 37)

Telefon wsparcia 116 123 (Instytut Psychologii Zdrowia)

Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym 800 70 2222

Najczęstsze pytania