Co warto wiedzieć o lekach SSRI: sześć substancji, ich działanie i skutki uboczne

Sześć leków z grupy SSRI i to, co je od siebie odróżnia

Wszystkie substancje z tej grupy hamują ten sam transporter serotoniny, a mimo to nie są zamienne jeden do jednego. Różnią się zarejestrowanymi wskazaniami, czasem utrzymywania się w organizmie i listą leków, z którymi nie wolno ich łączyć. Poniższe zestawienie opiera się na ChPL produktów referencyjnych z rejestru URPL. Zamiennik z tą samą substancją bywa zarejestrowany w trochę innym zakresie, dlatego sprawdź ulotkę z opakowania, które faktycznie przyjmujesz.

Wszystkie sześć substancji wydaje się w aptece na receptę (kategoria Rp). Żadna nie znajduje się na wykazie substancji psychotropowych, więc nie obowiązują ich szczególne zasady przewidziane dla benzodiazepin.

Szczegółowe opisy pojedynczych leków znajdziesz na kartach: sertralina krok po kroku, karta escitalopramu i fluoksetyna i jej długi okres działania.

Jak działa selektywne hamowanie wychwytu serotoniny

Serotonina to przekaźnik, za pomocą którego komórki nerwowe przekazują sobie sygnał. Po przekazaniu sygnału jest wciągana z powrotem do komórki przez specjalny transporter. Leki SSRI hamują pracę tego transportera, przez co serotonina zostaje dłużej w szczelinie synaptycznej. Słowo „selektywne” znaczy, że leki te działają głównie na serotoninę. ChPL sertraliny opisuje jej wpływ na wychwyt noradrenaliny i dopaminy jako bardzo słaby, a ChPL escitalopramu podaje, że hamowanie wychwytu serotoniny jest jedynym prawdopodobnym mechanizmem jego działania.

Z tej selektywności wynika kilka praktycznych rzeczy. Według ChPL sertralina nie wykazuje powinowactwa do receptorów benzodiazepinowych, a escitalopram nie ma go wcale albo ma bardzo małe, także do receptorów opioidowych. Sertralina w badaniach u zdrowych ochotników nie powodowała sedacji, więc te leki nie działają jak środki uspokajające przyjmowane doraźnie. Poprawa przychodzi stopniowo, a ChPL sertraliny zaznacza, że może nie nastąpić w ciągu kilku pierwszych tygodni leczenia lub dłużej. Dlatego brak efektu po kilku dniach nie jest powodem, żeby przerwać leczenie na własną rękę. Jeśli po dłuższym czasie nie czujesz zmiany, to temat na rozmowę z psychiatrą prowadzącym.

Przy jakich rozpoznaniach lekarz wybiera SSRI

Grupa ma wspólny trzon wskazań: każdy z sześciu leków jest zarejestrowany w depresji. Dalej zakresy się rozchodzą i właśnie dlatego wybór konkretnej substancji należy do lekarza, który zna rozpoznanie i resztę twoich leków.

• Depresja: wszystkie sześć substancji, przy czym sertralina ma też wskazanie do zapobiegania nawrotom epizodów dużej depresji.
• Lęk napadowy (panika) z agorafobią lub bez: sertralina, escitalopram, citalopram i paroksetyna.
• Lęk uogólniony: escitalopram i paroksetyna.
• Fobia społeczna: sertralina, escitalopram i paroksetyna.
• Przy zaburzeniu obsesyjno-kompulsyjnym: sertralina, escitalopram, fluoksetyna, paroksetyna i fluwoksamina.
• Zespół stresu pourazowego (PTSD): sertralina i paroksetyna.
• Bulimia jako uzupełnienie psychoterapii: fluoksetyna.

Działania niepożądane: co mija, a co trzeba zgłosić

ChPL escitalopramu mówi wprost, że działania niepożądane pojawiają się najczęściej w pierwszym lub drugim tygodniu leczenia, a potem zwykle słabną. W jego tabeli bardzo często, czyli u więcej niż jednej osoby na dziesięć, występują bóle głowy i nudności. Często, czyli u 1 do 10 osób na 100, zdarzają się bezsenność lub senność, zawroty głowy, biegunka, zaparcie, suchość w ustach i nadmierne pocenie się. W ChPL sertraliny nudności są najczęściej zgłaszanym działaniem niepożądanym, a dolegliwości zależą od dawki i często przemijają w dalszym leczeniu.

Osobną kategorią są zaburzenia seksualne. ChPL escitalopramu wymienia jako częste obniżenie popędu płciowego u kobiet i mężczyzn, brak orgazmu u kobiet oraz zaburzenia wytrysku i impotencję u mężczyzn. W badaniu sertraliny w zespole lęku społecznego niezdolność do ejakulacji wystąpiła u 14% mężczyzn wobec 0% w grupie placebo. Te objawy nie zawsze mijają same, a ChPL kilku SSRI opisuje przypadki zaburzeń seksualnych, które utrzymywały się mimo przerwania leczenia. Warto o nich powiedzieć lekarzowi, zamiast znosić je w milczeniu.

U części osób z lękiem napadowym początek leczenia przynosi chwilowe nasilenie lęku. ChPL escitalopramu nazywa to lękiem paradoksalnym i podaje, że zwykle ustępuje w ciągu dwóch tygodni nieprzerwanego leczenia.

• Krwawienia: SSRI mogą zwiększać skłonność do siniaków i krwawień, zwłaszcza razem z lekami wpływającymi na krzepnięcie.
• Hiponatremia, czyli spadek sodu we krwi, opisywana głównie u osób starszych.
• Wydłużenie odstępu QT w EKG; przy citalopramie i escitalopramie rozpoznane wydłużenie QT jest przeciwwskazaniem do leczenia.
• Objawy manii lub hipomanii: według ChPL u osoby wchodzącej w fazę maniakalną lek się odstawia, a decyzję podejmuje lekarz.
• Ciąża: ChPL sertraliny i escitalopramu podają, że gdy matka przyjmuje SSRI pod koniec ciąży, przetrwałe nadciśnienie płucne u noworodka zdarza się mniej więcej 5 razy na 1000 ciąż, a w całej populacji 1-2 razy na 1000.

Pierwsze tygodnie i każda zmiana dawki: ostrzeżenie z ChPL

Charakterystyki leków przeciwdepresyjnych zawierają w punkcie 4.4 ostrzeżenie wspólne dla całej klasy. W pierwszych tygodniach przyjmowania leku, a także po każdej korekcie dawki, lęk i niepokój mogą na jakiś czas narosnąć, a myśli samobójcze przybrać na sile. Ryzyko jest najwyraźniejsze u osób przed 25. rokiem życia, co ChPL escitalopramu opisuje na podstawie badań z grupą placebo. Jeśli zauważysz u siebie takie myśli, skontaktuj się z lekarzem od razu, a w bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112.

ChPL escitalopramu wspomina też o akatyzji, czyli przykrym wewnętrznym niepokoju z potrzebą ciągłego ruchu, najczęściej w pierwszych tygodniach. Dobrze, jeśli ktoś bliski wie, że zaczynasz lub zmieniasz leczenie, i powie ci, gdy zobaczy niepokojącą zmianę w zachowaniu.

Odstawianie SSRI i zespół odstawienny

Nagłe przerwanie SSRI często kończy się objawami odstawienia. Ich częstość w badaniach różni się między substancjami, a ChPL podają ją razem z grupą porównawczą. Najczęściej wymieniane objawy to zawroty głowy, zaburzenia czucia (w tym wrażenie „prądu”), kłopoty ze snem i intensywne sny, pobudzenie lub lęk, nudności, drżenie i bóle głowy. Najczęściej dają o sobie znać w pierwszych dniach po odstawieniu i same ustępują po mniej więcej dwóch tygodniach, choć bywa, że ciągną się 2-3 miesiące albo dłużej.

Dlatego ChPL tych leków zalecają stopniowe kończenie leczenia, rozłożone zależnie od potrzeb pacjenta. Plan schodzenia z leku ustala lekarz prowadzący. Nie zmniejszaj dawki sam i nie przerywaj leczenia z dnia na dzień, nawet jeśli czujesz się już dobrze.

• Sertralina: objawy po odstawieniu u 23% osób wobec 12% wśród tych, które dalej przyjmowały lek.
• Escitalopram: około 25% wobec 15% w grupie placebo.
• Citalopram: 40% wobec 20% u osób kontynuujących leczenie.
• Paroksetyna: 30% wobec 20% w grupie placebo.
• Fluoksetyna: około 60% zarówno w grupie fluoksetyny, jak i placebo, co ChPL odnotowuje bez rozróżnienia między grupami.

Połączenia z innymi lekami, alkohol i jazda samochodem

Wszystkich SSRI dotyczy zakaz łączenia z inhibitorami MAO, bo grozi to zespołem serotoninowym z pobudzeniem, drżeniem i gorączką. Ostrożności wymaga też łączenie z innymi lekami nasilającymi działanie serotoniny. Preparatów z dziurawcem ChPL citalopramu każe nie stosować razem z tym lekiem, a ChPL sertraliny zaleca, by w miarę możliwości unikać takiego połączenia. Charakterystyka hydroksyzyny przeciwwskazuje jej podawanie każdemu, kto przyjmuje lek wydłużający odstęp QT, a citalopram i escitalopram wymienia z nazwy. Pełną listę swoich leków, także ziołowych, warto mieć pod ręką; podpowiada w tym poradnik co zgłosić lekarzowi przy interakcjach.

ChPL escitalopramu nie zaleca łączenia go z alkoholem, podobnie jak innych leków psychotropowych. Sertralina i escitalopram w badaniach nie pogarszały sprawności psychomotorycznej, ale ChPL obu leków każe ostrzec pacjenta, że lek może wpływać na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługi maszyn. Szczególnie na początku leczenia sprawdź, jak lek na ciebie działa, zanim usiądziesz za kierownicą.

Kontynuacja leczenia SSRI online: co obejmuje, a czego nie

Wniosek o e-receptę psychiatryczną w jasnarecepta służy wyłącznie kontynuacji leczenia, które już prowadzi psychiatra i które masz udokumentowane. Wypełniasz formularz z wywiadem, a wniosek ocenia lekarz: nadzór medyczny sprawuje lek. Damian Wojno (PWZ 3211301). Jeśli lekarz potrzebuje dodatkowych informacji, zadaje pytania na czacie. Nie ma rozmowy wideo ani telefonicznej. Decyzja należy do lekarza i może on odmówić; przy odmowie opłata nie podlega zwrotowi, bo dotyczy oceny wniosku.

Podstawą jest dokumentacja: karta informacyjna, zaświadczenie od psychiatry albo wcześniejsze recepty na ten sam lek. Czy wystarcza, ocenia lekarz. Bez niej lekarz nie ma na czym oprzeć decyzji o kontynuacji. Co warto zebrać przed wypełnieniem formularza, opisuje poradnik przygotowanie do wniosku.

• Obejmuje: ocenę wniosku o przedłużenie recepty na SSRI, który już przyjmujesz według zaleceń psychiatry, gdy dokumentacja to potwierdza.
• Nie obejmuje: rozpoznania depresji, lęku ani OCD; to zadanie psychiatry na wizycie.
• Nie obejmuje: pierwszego doboru leku ani zamiany jednego SSRI na inny.
• Nie obejmuje: planu odstawiania ani zmian dawkowania; tym zajmuje się lekarz prowadzący.
• Nie obejmuje: pomocy w kryzysie; gdy pojawiają się myśli samobójcze, potrzebny jest kontakt z lekarzem od razu albo numer 112.

• Charakterystyka Produktu Leczniczego Asertin 50 (sertralina, URPL)
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Escitil (escitalopram, URPL)
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Citabax (citalopram, URPL)
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Bioxetin (fluoksetyna, URPL)
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Rexetin (paroksetyna, URPL)
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Fevarin (fluwoksamina, URPL)